साहित्य संमेलनामुळे समाज अधिक सुसंस्कृत, विचारी व विज्ञाननिष्ठ, विवेकवाद आणि मानवतावाद या त्रिसूत्रीने आधुनिक होण्यास मदत होते…नवी दिल्ली येथे पार पडत असलेल्या ९८ व्या अ. भा. मराठी साहित्य संमेलनाच्या पार्श्वभूमीवर जिल्हा माहिती कार्यालय धुळे संकलित साहित्य संमेलने पार पडलेल्या ठिकाणांविषयी माहिती देणारा लेख…
माझा मराठीची बोलू कौतुके।
परि अमृतातेहि पैजासी जिंके।
ऐसी अक्षरे रसिके। मेळवीन ।।
असे संत ज्ञानेश्वर माऊली यांनी लिहून ठेवले आहे.
अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाला शेकडो वर्षाची परंपरा आहे. त्यामुळेच यंदाचे देशाची राजधानी दिल्लीत होत असलेले 98 वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन अनेक अर्थांनी ऐतिहासिक ठरणार आहे. मराठी भाषेला अभिजात भाषेचा दर्जा मिळाल्यानंतर होणारे हे पहिले साहित्य संमेलन असणार आहे हे ही विशेष. पहिले अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन सन 1878 मध्ये पुण्यात झाले होते, ज्याचे अध्यक्ष न्या. महादेव गोविंद रानडे हे होते. तर 97 वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन जळगाव जिल्ह्यातील अमळनेर येथे झाले असून या संमेलनाचे अध्यक्ष रवींद्र शोभणे होते.
आतापर्यंत झालेल्या 97 मराठी साहित्य संमलेनापैकी सर्वाधिक 14 संमलने आयोजित करण्याचा मान पुणे जिल्ह्यास मिळाला आहे. तर उत्तर महाराष्ट्रात आतापर्यंत 10 अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलने झाली आहेत. यात सन 1936 साली 22 वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन जळगाव येथे संपन्न झाले. त्यानंतर 1939 साली अहमदनगर, 1942 नाशिक तर 29 वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन धुळे जिल्ह्यात 1944 साली झाले असून या संमलेनाचे अध्यक्ष भार्गवराम विठ्ठल वरेरकर हे होते. त्यानंतर 1952 अमळनेर (जि. जळगाव), 1984 जळगाव, 1997 अहमदनगर, 2005 आणि 2021 नशिक तर 2024 मध्ये अमळनेर (जि. जळगाव) येथे झाले.
अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनातून मराठी भाषा, साहित्य आणि विचारांबाबत मौलिक अशी मेजवाणी साहित्यरसिकांना मिळते. मराठी साहित्य जगतास दिशा दाखवणारे व विचार देणारे अध्यक्षीय भाषण हे या संमेलनाचे प्रमुख वैशिष्ट्य राहिले आहे. संमेलनातील विविध नावीण्यपूर्ण कार्यक्रमांद्वारे मानवी जीवनमूल्यांचे व विचारांचे पोषण घडते. पुस्तकांचे अफाट विश्व ग्रंथप्रदर्शन व पुस्तकांच्या लावलेल्या स्टॉलमधून उलगडत जाते. साहित्य हे जगण्यासाठी महत्वाचे सांस्कृतिक मूल्य आहे यांची जाणीव अशा संमेलनातून होते. समाज अधिक सुसंस्कृत, विचारी व विज्ञाननिष्ठ, विवेकवाद आणि मानवतावाद या त्रिसूत्रीने आधुनिक होण्यास या साहित्य संमेलनामुळे मदत मिळते. 98 वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाच्या पार्श्वभूमीवर आतापर्यंत झालेल्या संमलेनाचे ठिकाण व त्यांचे अध्यक्ष यांचा आढावा या लेखात घेण्यात आला आहे.
आतापर्यंत झालेल्या साहित्य संमेलनाची माहिती..
| संमेलन | वर्षे | ठिकाण | अध्यक्ष |
| 1 | 1878 | पुणे | न्या. महादेव गोविंद रानडे |
| 2 | 1885 | पुणे | कृष्णशास्त्री राजवाडे |
| 3 | 1905 | सातारा | रघुनाथ पांडूरंग करंदीकर |
| 4 | 1906 | पुणे | वासुदेव गोविंद कानिटकर |
| 5 | 1907 | पुणे | विष्णू मोरेश्वर महाजनी |
| 6 | 1908 | पुणे | चिंतापण विनायक वैद्य |
| 7 | 1909 | बडोदे | कान्होबा रामछोडदास किर्तीकर |
| 8 | 1912 | अकोला | हरी नारायण आपटे |
| 9 | 1915 | मुंबई | गंगाधर पटवर्धन |
| 10 | 1917 | इंदूर | गणेश जनार्दन आगाशे |
| 11 | 1921 | बडोदे | नरसिंह चिंतामण केळकर |
| 12 | 1926 | मुंबई | माधव विनायक किबे |
| 13 | 1927 | पुणे | श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर |
| 14 | 1928 | ग्वाल्हेर | माधव श्रीहरी अणे |
| 15 | 1929 | बेळगाव | शिवराम महादेव परांजपे |
| 16 | 1930 | मडगाव | वामन मल्हार जोशी |
| 17 | 1931 | हैद्राबाद | श्रीधर व्यंकटेश केतकर |
| 18 | 1932 | कोल्हापूर | सयाजीराव गायकवाड |
| 19 | 1933 | नागपूर | कृष्णाजी प्रभाकर खांडिलकर |
| 20 | 1934 | बडोदे | नारायण गोविंद चापेकर |
| 21 | 1935 | इंदूर | भवानराव श्रीनिवासराव पंतप्रतिनिधी |
| 22 | 1936 | जळगाव | माधव जुलियन |
| 23 | 1938 | मुंबई | विनायक दामोदर सावरकर |
| 24 | 1939 | अहमदनगर | दत्तो वामन पोतदार |
| 25 | 1940 | रत्नागिरी | नारायण सिताराम फडके |
| 26 | 1941 | सोलापूर | विष्णू सखाराम खांडेकर |
| 27 | 1942 | नाशिक | प्रल्हाद केशव अत्रे |
| 28 | 1943 | सांगली | श्रीपाद महादेव माटे |
| 29 | 1944 | धुळे | भार्गवराव विठ्ठल वरेरकर |
| 30 | 1946 | बेळगाव | गजानन त्र्यंबक माडखोलकर |
| 31 | 1947 | हैद्राबाद | नरहर रघुनाथ फाटक |
| 32 | 1949 | पुणे | शंकर दत्तात्रय जावडेकर |
| 33 | 1950 | मुंबई | यशवंत दिनकर पेंढारकर |
| 34 | 1951 | कारवार | अनंत काकबा प्रियोळकर |
| 35 | 1952 | अमळनेर | कृष्णाजी पांडूरंग कुलकर्णी |
| 36 | 1953 | अमदाबाद | विठ्ठल दत्तात्रय घाटे |
| 37 | 1954 | दिल्ली | लक्ष्मणशास्त्री बाळजी जोशी |
| 38 | 1955 | पंढरपूर | शंकर दामोदर पेंडसे |
| 39 | 1957 | औरंगाबाद | अनंत काणेकर |
| 40 | 1958 | मालवण | अनिल |
| 41 | 1959 | मिरज | श्रीकृष्ण केशव क्षीरसागर |
| 42 | 1960 | ठाणे | रामचंद्र श्रीपाद जोग |
| 43 | 1961 | ग्वाल्हेर | कुसुमावती देशपांडे |
| 44 | 1962 | सातारा | नरहर विष्णु गाडगीळ |
| 45 | 1964 | मडगाव | वि. वा. शिरवाडकर |
| 46 | 1965 | सातारा | वामन लक्ष्मण कुलकर्णी |
| 47 | 1967 | भोपाळ | विष्णु भिकाजी कोलते |
| 48 | 1969 | वर्धा | पु. शि. रेंगे |
| 49 | 1973 | यवतमाळ | गजानन दिगंबर माडगुळकर |
| 50 | 1974 | इचलकरंजी | पु. ल. देशपांडे |
| 51 | 1975 | कराड | दुर्गा भागवत |
| 52 | 1977 | पुणे | पु. भा. भावे |
| 53 | 1979 | चंद्रपूर | वामन कृष्ण चोरघडे |
| 54 | 1980 | बार्शी | गं. बा. सरदार |
| 55 | 1981 (फेब्रुवारी) | अकोला | गो. नी. दांडेकर |
| 56 | 1981 (डिसेंबर) | रायपूर | गंगाधर गाडगीळ |
| 57 | 1983 | अंबेजोगाई | व्यंकटेश दिगंबर माडगुळकर |
| 58 | 1984 | जळगाव | शंकर रामचंद्र खरात |
| 59 | 1985 | नांदेड | शंकर बाबाजी पाटील |
| 60 | 1988 | मुंबई | विश्राम बेडेकर |
| 61 | 1988 | ठाणे | वसंत कानेटकर |
| 62 | 1989 | अमरावती | केशव जगन्नाथ पुरोहित |
| 63 | 1990 (जानेवारी) | पुणे | यु. म. पठाण |
| 64 | 1990 (डिसेंबर) | रत्नागिरी | मधु मंगेश कर्णिक |
| 65 | 1992 | कोल्हापूर | रमेश मंत्री |
| 66 | 1993 | सातारा | विद्याधर गोखले |
| 67 | 1994 | पणजी | राम शेवाळकर |
| 68 | 1995 | परभणी | नारायण सुर्वे |
| 69 | 1996 | आळंदी | शांता शेळके |
| 70 | 1997 | अहमदनगर | ना. स. इनामदार |
| 71 | 1998 | परळी वैजनाथ | द. मा. मिरासदार |
| 72 | 1999 | मुंबई | वसंत बापट |
| 73 | 2000 | बेळगाव | य. दि. फडके |
| 74 | 2001 | इंदूर | विजया राजाध्यक्ष |
| 75 | 2002 | पुणे | राजेंद्र बनहट्टी |
| 76 | 2003 | कराड | सुभाष भेंडे |
| 77 | 2004 | औरंगाबाद | रा. ग. जाधव |
| 78 | 2005 | नाशिक | केशव मेश्राम |
| 79 | 2006 | सोलापूर | मारुती चित्तमपल्ली |
| 80 | 2007 | नागपूर | अरुण साधू |
| 81 | 2008 | सांगली | म. द. हातकणंगलेकर |
| 82 | 2009 | महाबळेश्वर | आनंद यादव |
| 83 | 2010 | पुणे | द. भि. कुलकर्णी |
| 84 | 2010 (डिसेंबर) | ठाणे | उत्तम कांबळे |
| 85 | 2012 | चंद्रपूर | वसंत आबाजी डहाके |
| 86 | 2013 | चिपळूण | नागनाथ कोत्तापल्ले |
| 87 | 2014 | सासवड | फ. मुं. शिंदे |
| 88 | 2015 | घुमान (पंजाब) | संदानंद मोरे |
| 89 | 2016 | पिंपरी चिंचवड | श्रीपाल सबनीस |
| 90 | 2017 | डोंबिवली | अक्षयकुमार काळे |
| 91 | 2018 | बडोदे | लक्ष्मीकांत देशमुख |
| 92 | 2019 | यवतमाळ | अरुणा ढेरे |
| 93 | 2020 | उस्मानाबाद | फादर फ्रान्सिस |
| 94 | 2021 | नाशिक | जयंत नारळीकर |
| 95 | 2022 | उदगीर | भारत सासणे |
| 96 | 2023 | वर्धा | न्यायमूर्ती नरेंद्र चपळगावकर |
| 97 | 2024 | अमळनेर | रविंद्र शोभणे |
(संदर्भ-लोकराज्य)
०००
- संकलन – जिल्हा माहिती कार्यालय, धुळे
The post आजपर्यंत पार पडलेली अ. भा. मराठी साहित्य संमेलने… first appeared on महासंवाद.