मानवी शरीरातील पेशींची प्रयोगशाळेत वाढ करून त्याद्वारे उपचार करण्याचे तंत्रज्ञान भारतात विकसित करण्यात आले आहे. डेरवण येथील बी. के. एल वालावलकर या रुग्णालयात ‘रिजनरेटिव्ह सेल थेरपी’ असे हे नावीन्यपूर्ण संशोधन करण्यात आले आहे.
मुंबई : धान्याची, फुलांची शेती आपल्याला ठाऊक आहे. पण, मानवी शरीरातील पेशींचीही चक्क शेती करता आली तर? प्रयोगशाळेत पेशींची वाढ करून पाठदुखी किंवा कंबरदुखीने त्रस्त असलेल्या रुग्णांवर त्याद्वारे उपचार करण्याचे तंत्रज्ञान भारतात प्रथमच डेरवण येथील बी. के. एल वालावलकर या रुग्णालयात विकसित करण्यात आले आहे. ‘रिजनरेटिव्ह सेल थेरपी’ असे हे नावीन्यपूर्ण संशोधन असून क्लिनिकल ट्रायलअंतर्गत एका रुग्णामध्ये मणक्याच्या चकतीतील पेशींचे प्रत्यारोपण यशस्वी पार पडले.
चकतीतील पेशी प्रत्यारोपण करण्याचे हे अवघड तंत्र प्रसिद्ध अस्थिरोगतज्ज्ञ डॉ. सुनील नाडकर्णी, शास्त्रज्ञ डॉ. ऋता मुल्हेरकर यांनी एकत्रितरित्या वालावलकर रुग्णालयात विकसित केले आहे. सुमारे पाच वर्षे या तंत्रज्ञानाच्या संशोधनावर काम सुरू होते. ‘समर्थकृपा लाइफ सायन्सेस’ने या तंत्रज्ञानाची निर्मिती केली असून, त्याचा संपूर्ण आर्थिक भार श्री विठ्ठलराव जोशी चॅरिटीज ट्रस्टने (एसव्हीजेसीटी) उचलला आहे. सीडीएससीओ (सेंट्रल ड्रग्ज स्टँडर्ड कंट्रोल ऑर्गनायझेशन ऑफ गव्हर्नमेंट ऑफ इंडिया) यांच्याकडून या तंत्रज्ञानाच्या क्लिनिकल ट्रायलला मान्यता मिळाली आहे. या तंत्रज्ञानाद्वारे पहिल्या रुग्णावर सध्या यशस्वीपणे उपचार केले जात आहेत.
या नव्या तंत्रज्ञानामुळे मणक्यावरील उपचारांचे अधिक पर्याय उपलब्ध होऊ शकतील. तसेच मुख्य म्हणजे मणक्याची लवचिकता कायम ठेवून रुग्णाला पुढे कार्यरत राहणे शक्य होईल.
– डॉ.सुनील नाडकर्णी, अस्थिरोगतज्ज्ञ
नेमके काय होते?
पाठीच्या मणक्यामधील दोन हाडांमध्ये असलेल्या चकतीची वयोपरत्वे झीज होऊन त्याच्या आतील पेशींनी बनलेला भाग बाहेर येतो. त्यामुळे त्याच्या लगतच्या मज्जातंतूंना काम करण्यास अडथळा निर्माण होऊन रुग्णाला पाठ, कंबरदुखी जाणवू लागते. वाढते वय, बदललेली जीवनशैली, कम्प्युटर आणि मोबाइल फोन्सचा अतिरेकी वापर, तसेच पेशींमध्ये होणाऱ्या जैविक बदलांमुळे चकतीची झीज होण्याचा वेग वाढतो. या रुग्णांना शेवटचा पर्याय म्हणून एंडोस्कोपिक डिस्केक्टमी (दुर्बिणीद्वारे) ही शस्त्रक्रिया करण्याचा सल्ला दिला जातो. या शस्त्रक्रियेदरम्यान चकतीचा बाहेर आलेला भाग (हर्निएशन) काढला जातो, त्यामुळे मज्जातंतूंच्या कार्यातील अडथळा दूर होऊन रुग्णाची वेदना कमी होते.
नुकसान झालेल्या पेशींचे, अवयवांचे कार्य पुनरुज्जीवित करणे हा या थेरपीचा मूळ उद्देश आहे. त्यासाठी विशेष प्रयोगशाळेत या पेशींची वाढ केली जाते
– डॉ.ऋता मुल्हेरकर, शास्त्रज्ञ
उपचार कसे होतात?
एंडोस्कोपिक डिस्केक्टमीदरम्यान चकतीच्या उतींचा भाग (टिश्यू किंवा पेशींचा समूह) घेतला जातो. टिश्यू कल्चर तंत्रज्ञानाने रुग्णाच्या मणक्याच्या चकतीतील पेशी मानवी शरीराबाहेर प्रयोगशाळेत वाढविण्यात येतात. या पेशींची काळजी घेऊन त्यांची वाढ केली जात असल्याने एक प्रकारे त्यांची शेती केल्यासारखे असल्याचे तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे. या रुग्णाच्या स्वत:च्या पेशी आणि रक्तातील घटक वापरून चकतीच्या सक्षम पेशी तयार करून त्याच्या शरीरात पुन्हा प्रत्यारोपित करण्यात आल्या.