म. टा. विशेष प्रतिनिधी, मुंबई: नातेसंबंधांच्या बदलत्या व्याख्या आणि त्यांचे बदलते पैलू आता सामाजिक व्यवस्थेवरही परिणाम करू लागले आहेत. जनगणनेच्या पहिल्या टप्प्यातील घरगणनेदरम्यान प्रगणकांना लिव्ह-इन रिलेशनशिपमध्ये राहणाऱ्या काही जोडप्यांकडून प्रश्नोत्तरांच्या फैरींना सामोरे जावे लागले.
घरगणनेच्या पहिल्या टप्प्यात कुटुंबातील सदस्यांची माहिती, घराची स्थिती, घराचा प्रकार, भिंती व छप्पर, पाणी व शौचालयाच्या सुविधा, घराची अंतर्गत रचना, स्वयंपाकघर आदी विविध बाबींची नोंद करण्यात आली. प्रगणकांना देण्यात आलेल्या मार्गदर्शक सूचनांनुसार कुटुंबात राहणाऱ्या विवाहित जोडप्यांची संख्या नोंदवणे अपेक्षित होते. विवाहित जोडप्यांची संख्या नोंदवताना त्यांच्या वयाचा विचार करण्याची आवश्यकता नव्हती. मात्र, एखाद्या व्यक्तीने आपण लिव्ह-इन रिलेशनशिपमध्ये राहत असल्याचे सांगितले, तरीही अशा जोडप्यांची नोंद विवाहित जोडपे म्हणून करण्याचे स्पष्ट निर्देश प्रगणकांना देण्यात आले होते.
घरगणनेच्या पहिल्या टप्प्यात कुटुंबातील सदस्यांची माहिती, घराची स्थिती, घराचा प्रकार, भिंती व छप्पर, पाणी व शौचालयाच्या सुविधा, घराची अंतर्गत रचना, स्वयंपाकघर आदी विविध बाबींची नोंद करण्यात आली. प्रगणकांना देण्यात आलेल्या मार्गदर्शक सूचनांनुसार कुटुंबात राहणाऱ्या विवाहित जोडप्यांची संख्या नोंदवणे अपेक्षित होते. विवाहित जोडप्यांची संख्या नोंदवताना त्यांच्या वयाचा विचार करण्याची आवश्यकता नव्हती. मात्र, एखाद्या व्यक्तीने आपण लिव्ह-इन रिलेशनशिपमध्ये राहत असल्याचे सांगितले, तरीही अशा जोडप्यांची नोंद विवाहित जोडपे म्हणून करण्याचे स्पष्ट निर्देश प्रगणकांना देण्यात आले होते.
या नोंदीवर काही लिव्ह-इन जोडप्यांनी आक्षेप घेतला. प्रगणकांना त्यावरून ‘बौद्धिक’ ही देण्यात आले. ‘लिव्ह-इनमध्ये राहण्याचा निर्णय हा दोन स्वतंत्र व्यक्तींचा असतो. आम्ही भविष्यात विवाह करू की नाही, आमचे नाते अधिक दृढ होईल का, किंवा आम्ही एकमेकांसाठी अनुरूप आहोत का, याचा आम्ही अद्याप विचार करत आहोत. मग आमची नोंद विवाहित म्हणून कोणत्या आधारावर केली जाते?’ असा प्रश्न काही जोडप्यांनी प्रगणकांना विचारला. घाटकोपर, अंधेरी आणि जोगेश्वरी परिसरात घरगणनेचे काम करणाऱ्या काही प्रगणकांनी नाव न प्रसिद्ध करण्याच्या अटीवर सांगितले की, लिव्ह-इन जोडप्यांनी उपस्थित केलेले प्रश्न रास्त होते. मात्र, मार्गदर्शक सूचनांनुसारच नोंदी करण्यात आल्या.
मार्गदर्शक सूचनांनुसार, लिव्ह-इन रिलेशनशिपमध्ये ‘स्टेबल डी-फॅक्टो युनियन’ म्हणून एकत्र राहणाऱ्या जोडप्यांची गणना विवाहित जोडपे म्हणून करायची आहे. तसेच, एखाद्या विवाहित जोडप्यातील पती किंवा पत्नी तात्पुरते अनुपस्थित असले, तरी त्यांची नोंद संबंधित कुटुंबाचा भाग म्हणून करायची आहे. एखाद्या घरात एकही विवाहित जोडपे राहत नसेल किंवा व्यक्ती एकटी राहत असेल, तर त्या रकान्यात ‘शून्य’ अशी नोंद करण्याच्या सूचनाही आहेत. तर, ‘लिव्ह-इन रिलेशनशिपमधील जोडप्यांशी संबंधित प्रश्न मागील जनगणनेदरम्यान उद्भवले नव्हते. बदलत्या सामाजिक वास्तवाचा विचार करून अशा नातेसंबंधांचा लोकसंख्या व सामाजिक अभ्यासात स्वतंत्रपणे विचार होणे आवश्यक आहे, याकडे सामाजिक अभ्यासक डॉ. व्ही. पी. पांढरे यांनी लक्ष वेधले.