मुंबई, दि.१५ : उष्णतेच्या लाटेचा अंदाज असल्याने चंद्रपूर जिल्ह्यातील कोळसा खाणीमध्ये काम करणाऱ्या कामगारांच्या सुरक्षिततेसाठी राज्य शासनाने मार्गदर्शक सूचना जारी केल्या आहेत.
- उद्दिष्ट
चंद्रपूर जिल्ह्यातील कोळसा खाणींमध्ये अत्यंत उष्णतेच्या परिस्थितीत कामगारांचे संरक्षण करण्यासाठी जिल्हानिहाय कृतीयोग्य मार्गदर्शक तत्त्वे तयार करणे. ही सूचना राष्ट्रीय आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरण, भारतीय हवामान विभाग, कामगार व रोजगार मंत्रालय, खाण सुरक्षा महासंचालनालय (डीजीएमएस), महाराष्ट्र राज्य उष्णता कृती आराखडा व हवामान बदल व आरोग्य आराखड्याशी सुसंगत आहे.
चंद्रपूर हा अत्यंत उष्णतेचा उच्च-जोखमीचा प्रदेश आहे, जिथे तापमान अनेकदा 45°C पेक्षा जास्त असते. ‘ब्लॅक गोल्ड सिटी ऑफ इंडिया’ म्हणून ओळखले जाणारे हे शहर कोळसा खाणी, वीज प्रकल्प आणि उद्योगांमुळे अधिक उष्णता अनुभवते. वेस्टर्न कोलफिल्ड्स लिमिटेड (डब्ल्यूसीएल) ही कोल इंडिया लिमिटेडची उपकंपनी असून चंद्रपूरमध्ये मोठ्या प्रमाणावर काम करते. खाण कामगारांना सूर्यप्रकाश, यंत्रसामग्री व कठोर श्रमामुळे उष्णताजन्य ताणाचा अधिक धोका असतो.
- कार्यक्षेत्र
ही सूचना सर्व औपचारिक व अनौपचारिक कोळसा खाण कामगारांना लागू आहे. नागपूर, यवतमाळ व वर्धा जिल्ह्यांमध्येही लागू करता येईल.
- सूचना सक्रिय करण्याच्या अटी
| इशारा स्तर | कालावधी | करावयाची कारवाई |
| येलो अलर्ट | 2 दिवसांपर्यंत उष्णतेची परिस्थिती | प्राथमिक तयारी सुरू |
| ऑरेंज अलर्ट | 4 दिवस उष्णतेची लाट किंवा 2 दिवस तीव्र उष्णता | पूर्ण अंमलबजावणी |
| रेड अलर्ट | 2 दिवसांपेक्षा जास्त तीव्र उष्णता | आपत्कालीन स्तर |
- उष्णताजन्य ताण कमी करण्यासाठी उपाय
खालील उपाययोजना खाण सुरक्षा महासंचालनालय (डीजीएमएस) यांनी वेळोवेळी जारी केलेल्या तांत्रिक परिपत्रकांनुसार शिफारस करण्यात येत असून त्या व्यावसायिक सुरक्षा, आरोग्य व कामकाजाच्या अटी संहिता, 2020 मधील तरतुदींशी सुसंगत आहेत. या उपाययोजना चंद्रपूर येथील कोळसा खाण क्षेत्रांमध्ये क्षेत्रीय पातळीवर अंमलबजावणीसाठी अनुकूलित करण्यात आल्या असून, खाण कामगारांमधील उष्णतेच्या ताणाचे प्रभावी प्रतिबंध व व्यवस्थापन सुनिश्चित करण्यासाठी संबंधित खाण प्राधिकरणे, जिल्हा प्रशासन व संबंधित विभागांकडून त्यांची अंमलबजावणी केली जाईल.
4.1 अभियांत्रिकी उपाय
- 25°C पेक्षा कमी तापमान असलेली विश्रांती शेड्स
- 10–15°C थंड पिण्याचे पाणी उपलब्ध
- भूमिगत खाणीत योग्य वायुवीजन / एसी
- गरम पाण्याच्या निचऱ्यासाठी इन्सुलेटेड पाइप
4.2 प्रशासकीय उपाय
- जड काम सकाळ/संध्याकाळी करणे
- वारंवार विश्रांती
- कामगारांची अदलाबदल
- दर 15–20 मिनिटांनी पाणी पिणे
- कॅफिन व गोड पेय टाळणे
4.3 वैयक्तिक संरक्षण साधने (पीपीई)
- हलके, सैल, फिकट रंगाचे कपडे
- उष्णता न अडकणारे
- 2 तासांपेक्षा जास्त बंद पीपीई वापर टाळणे
- सनस्क्रीन, कूलिंग जॅकेट्स वापर
4.4 प्रशिक्षण व जनजागृती
- उष्णताजन्य ताण ओळख व प्रथमोपचार प्रशिक्षण
- सूचना फलक (काय करावे, काय करु नये)
- उन्हाळ्यापूर्वी जागृती मोहीम
4.5 महिला कामगारांसाठी उपाय
- 11 ते 3 दरम्यान काम टाळणे
- अधिक विश्रांती व पाणी
- सैल कपडे व सावलीत विश्रांती
- स्वच्छतागृहे व सुरक्षित बदलण्याची व्यवस्था
- आरोग्य तपासणी व पोषण मार्गदर्शन
4.6 खाण क्षेत्रातील क्रेचमधील मुलांसाठी सुरक्षा उपाय
- क्रेच सावलीत, चांगल्या वायुवीजन असलेल्या किंवा एअर-कूल्ड जागेत चालवावेत आणि उष्णता प्रतिबंधक (थर्मल इन्सुलेशन) व्यवस्था असावी.
- मुलांना नियमितपणे पाणी पिण्यास द्यावे, हलका आहार द्यावा, उन्हापासून संरक्षणासाठी टोपी, सनस्क्रीन यांचा वापर करावा आणि ठराविक विश्रांती वेळा द्याव्यात.
- पालक/केअरगिव्हर्सना मुलांमध्ये उष्णताजन्य ताण (हीट स्ट्रेस) ची सुरुवातीची लक्षणे ओळखणे व त्यावर त्वरित उपाय करणे याबाबत प्रशिक्षण द्यावे.
- उष्णतेच्या लाटे (हीटवेव्ह) संदर्भातील आरोग्य सूचना व सुरक्षा मार्गदर्शक सूचना खाण कामगारांच्या कुटुंबांपर्यंत पोहोचवाव्यात.
प्रमुख जबाबदारी : डब्ल्यूसीएल, खाण कंपनी, महिला व बाल विकास विभाग (जिल्हा)
सहकार्य : जिल्हा आरोग्य विभाग
000000