इराण, इस्रायल आणि अमेरिका यांच्यातील संघर्ष आता पाचव्या दिवशी (मार्च २०२६) अधिक गंभीर आणि दीर्घकाळ चालणाऱ्या युद्धाच्या स्वरूपात बदलला आहे. युद्धाचे स्वरूप आता लष्करी ताकदीपेक्षा शस्त्रसाठा (munitions stockpile) किती काळ टिकेल, यावर अवलंबून आहे. इराणने स्वस्त आणि मोठ्या प्रमाणात उत्पादित केलेल्या शहेद-१३६ (Shahed-136) आत्मघाती ड्रोन्सचा मोठ्या प्रमाणात वापर करून अमेरिकन आणि आखाती देशांतील लष्करी तळांवर हल्ले केले आहेत. बहरीन, कुवेत, यूएई, सौदी अरेबिया, कतार आणि इतर ठिकाणी हे ड्रोन्स हाहाकार उडवत आहेत.

महागडी क्षेपणास्त्रे vs स्वस्त ड्रोन्स – आर्थिक असमतोल

अमेरिका आणि त्यांच्या मित्र राष्ट्रांनी पॅट्रियट एअर डिफेन्स सिस्टिम वापरून इराणच्या ड्रोन्स आणि मिसाइल्सचा ९०% पेक्षा जास्त रोखला आहे. मात्र, यात मोठी आर्थिक समस्या निर्माण झाली आहे. इराणचा एक शहेद-१३६ ड्रोन साधारण २०,००० डॉलर्स (अंदाजे १६-१८ लाख रुपये) किमतीचा आहे, तर त्याला रोखण्यासाठी अमेरिकेला ४० लाख डॉलर्स (अंदाजे ३३ कोटी रुपये) किमतीचे पॅट्रियट इंटरसेप्टर मिसाइल डागावे लागतात. हा खर्च अमेरिका आणि आखाती देशांसाठी मोठी डोकेदुखी ठरत आहे. तज्ज्ञांच्या मते, हा ‘War of Attrition’ आहे. इराण हळूहळू शत्रूला थकवण्याचा प्रयत्न करत आहे.

इराणची रणनीती

इराणची मुख्य रणनीती शत्रूच्या महागड्या शस्त्रसाठ्याला संपवणे आहे. सततच्या स्वस्त ड्रोन हल्ल्यांमुळे अमेरिका आणि आखाती देशांची इंटरसेप्टर मिसाइल्स संपतील, ज्यामुळे त्यांच्यावर युद्ध थांबवण्यासाठी राजकीय दबाव वाढेल. इराणने अद्याप आपली सर्वात घातक बॅलिस्टिक मिसाइल्स (जसे की खोर्रमशहर) राखून ठेवली असल्याचे संकेत आहेत. या मिसाइल्सचा वापर अखेरच्या टप्प्यात होऊ शकतो. ड्रोन्स रोखण्यासाठी महागडी मिसाइल्स वापराव्या लागत असल्याने अमेरिका दुहेरी चक्रात अडकली आहे. ड्रोन्स रोखले नाहीत तर नुकसान होईल, रोखले तर साठा संपेल.

शस्त्रसाठ्याची स्थिती

इराणकडे: युद्ध सुरू होण्यापूर्वी सुमारे २,५०० बॅलिस्टिक मिसाइल्स असल्याचा इस्रायली अंदाज आहे. आतापर्यंत इराणने १,२०० हून अधिक मिसाइल्स आणि ड्रोन्स डागले आहेत. इस्रायलने इराणचे सुमारे १५०-३०० मिसाइल लाँचर्स उद्ध्वस्त केले असल्याचा दावा केला आहे. मात्र, इराण उत्पादन वाढवत असल्याने साठा कमी होत असला तरी अद्याप मोठ्या प्रमाणात शिल्लक आहे.

अमेरिका आणि मित्र राष्ट्रांकडे: अमेरिकेने या भागात दीर्घकाळ युद्धासाठी पुरेसा साठा आधीच पाठवला नव्हता. पॅट्रियट आणि THAAD इंटरसेप्टर्सचा साठा वेगाने कमी होत आहे. काही विश्लेषणांनुसार, कतारसारख्या देशांचा साठा फक्त ४-५ दिवसांचा राहिला आहे. युद्ध ४-५ आठवडे चालले तर अमेरिकेला नवीन पुरवठा करावा लागेल.

हे युद्ध आता केवळ लष्करी नाही तर आर्थिक आणि रणनीती यावर अवलंबून आहे. इराण स्वस्त ड्रोन्सने अमेरिकेला जाळ्यात अडकवत असल्याचे तज्ज्ञ सांगतात. पुढील काही दिवसांत कोणाचा साठा किती टिकतो, यावरच युद्धाचे भवितव्य ठरेल. स्थिती अत्यंत गंभीर आहे आणि जागतिक अर्थव्यवस्थेवरही परिणाम होत आहे.